Overslaan en naar de inhoud gaan
Karel Luyben TU Delft rector magnificus
Karel Luyben: "Artikelen moeten gratis toegankelijk zijn." (Foto: Sam Rentmeester)

Karel Luyben, de voormalig rector magnificus van de TU Delft, is benoemd tot Nationaal Coördinator Open Science. Wat houdt dat in? “Ik spreek liever van fair data dan van open data.”

Karel Luyben ging in december 2017 met pensioen na een lange carrière aan de TU Delft, die eindigde met acht jaar rectorschap. Dat hij toch niet helemaal zou afzwaaien, was bij zijn afscheid al duidelijk. Zo hield hij een aanstelling van 0,3 fte, om actief te kunnen blijven binnen het Europese samenwerkingsverband van 51 technische universiteiten, CEASAR.

Ook zei hij toen al te blijven werken voor het Open Science Policy Platform, een denktank die de Europese Commissie adviseert over open science. Nu heeft het Nationaal Platform Open Science hem benoemd tot Nationaal Coördinator Open Science, een nieuw in het leven geroepen functie.

De stem van de wetenschapper

De benoeming komt een maand nadat de TU zich op haar dies natalis nog eens vastberaden toonde om van open science een succes te maken. Luyben zei toen dat openheid de wetenschap betrouwbaarder en geloofwaardiger maakt en effectiever in het aanpakken van maatschappelijke uitdagingen.

Het is precies een jaar geleden dat het Platform een ‘nationaal plan’ publiceerde. Daarin staat onder meer dat Nederland voorop wil lopen met open science: zo moeten wetenschappelijke publicaties vrij toegankelijk zijn, moet onderzoeksdata openbaar worden gedeeld en moeten wetenschappers die dat doen daarvoor beloond worden. Dat gebeurt al, maar Luyben krijgt de taak dat verder waar te maken en daarbij ‘de stem van de wetenschapper’ te laten horen.

In een vraaggesprek met het Hoger Onderwijs Persbureau schept hij er meer helderheid over:
Hoe ver zijn we al met open science?
“Dat hang ervan af wat je wilt bereiken en waar je denkt dat we vandaan komen. Als je een van beide niet weet, dan kun je moeilijk bepalen hoe ver we zijn. Waar we volgens mij naartoe moeten? Dat we in Europa en eigenlijk wereldwijd de zaken regelen met betrekking tot onze data.”

Als we naar open data streven…
“Ik spreek liever van fair data dan van open data. Er worden zoveel verkeerde woorden gebruikt in dit verband. ‘Fair’ data zijn Findable, Accessible, Interoperable en Reusable. Dus je moet data op het goede moment, op goede manier met elkaar delen, zodat die data gecombineerd en gebruikt kunnen worden. Dat staat nog in de kinderschoenen, maar we zijn een eind opgeschoten als je bedenkt dat we er nog maar zo kort mee bezig zijn.”

Het is een lastige overgang. Maar we komen er wel

En open access van wetenschappelijke publicaties… 
“Dat woord zou ik ook nooit gebruiken, want het gaat niet om ‘open access’. Die artikelen staan in tijdschriften die in principe iedereen kan lezen. Het gaat om free access. De artikelen moeten gratis toegankelijk zijn. Daar zijn we een eind mee gevorderd. Ik geloof dat nu zo’n 42 procent van de Nederlandse publicaties in free access is. Dat is heel respectabel, vergeleken met tien jaar geleden.”

Er zijn veel verkeerde woorden in omloop.
“Zeker. Denk maar aan de European Open Science Cloud. Vier woorden, alle vier fout. Het moet niet Europees, maar wereldwijd geregeld worden. Het gaat niet alleen om science, maar om allerlei data, bijvoorbeeld ook van statistiekbureaus en gemeenten. Die data zijn niet altijd open, want soms zijn ze privacygevoelig. En ze staan ook niet in een cloud: we verbinden allerlei archieven met elkaar en dat is toch iets anders. Maar goed, politici zijn die woorden gaan gebruiken en daarom noemen we het toch maar zo. Dan weet iedereen tenminste waar we aan refereren.”

Is open data vooral van belang voor fundamenteel onderzoek of juist voor toegepast onderzoek?
“Ook zo’n term. Onderzoek is nooit ‘toegepast’, want dan is het geen onderzoek meer. Je kunt beter vragen: is deze onderzoeksvraag nieuwsgierigheids- of nuttigheidsgedreven? En zoeken wij het antwoord op een fundamentele of pragmatische manier? Verder maak ik geen onderscheid. Er is ook niet zoiets als hbo-onderzoek. Het hbo zoekt bijvoorbeeld in de techniek meer de pragmatische kant en zit ergens tussen een technische universiteit en TNO in. Maar de data moeten aan dezelfde eisen voldoen en net zo ‘fair’ zijn.”

Wat wilt u zelf bereiken als coördinator?
“Ik kan hooguit een stimulerende factor in het netwerk zijn. Ik ben maar een radertje in het geheel. Ik hoop dat we over twintig jaar niet over open science spreken, maar over science. Het zou dan volstrekt normaal moeten zijn dat science altijd open is. Maar het is allemaal gradueel. Wanneer is de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding tevreden? Als er geen terrorisme meer is? Zo werkt het niet.”

U was rector van de TU Delft. Wat heeft u er toen aan gedaan?
“Heel wat. We hebben een 4TU-datacenter opgericht, er zijn data stewards die wetenschappers helpen met het fair maken van hun data en zorgen dat ze in een trusted repository komen, ik heb het steeds in gesprekken met wetenschappers op de agenda gezet. 
Open science is een complex van factoren. Wetenschappers hebben er geen bezwaar tegen, maar soms is het in de praktijk een beetje moeilijk. Ze moeten in open access-tijdschriften publiceren, om dat woord toch maar even te gebruiken, en dat kost geld: wie gaat dat betalen? Bovendien is de reputatie van die tijdschriften minder hoog, dus dat is niet goed voor hun loopbaan. Verder moeten ze leren hoe ze hun data delen, en dat kost tijd. Het is een lastige overgang. Maar we komen er wel. We moeten veel met wetenschappers praten om feeling te houden voor de issues waar ze mee te maken hebben – en mee te maken krijgen.”

Lees verder:
Wie is Karel Luyben? Lees ons afscheidsinterview met hem: 'De universiteit is een olietanker'
Een interview Wilma van Wezenbeek, een van de auteurs van het 'nationaal plan open science' en directeur van de TU Delft Library: 'Onderzoekers worstelen met open data'

De update betreft het vraaggesprek met Bas Belleman van het HOP.

Krijg Delta updates

Click here to unsubscribe