Zien en toch blind

In de spectaculaire show ‘goochelen met je brein’ tonen goochelaar Emiel Lensen en natuurkundige Kees van Overveld hoe onbetrouwbaar ogen zijn. Door constant aannames te maken, bepaalt het brein wat we zien.

Goochelaar Emiel Lensen vermaakt het publiek in het Meisjeshuis met zijn trucs. (Foto: Sam Rentmeester/FMAX)

Wie naar goochelaar Emiel Lensen kijkt, weet al snel dat hij ogen tekort komt. Zijn handen schieten vliegensvlug langs zijn lichaam. Handpalmen gaan razendsnel open en dicht. Op twee handen tegelijk letten is vrijwel onmogelijk. Bij zijn eerste truc van de avond tovert hij uit een zakdoekje een dukaat tevoorschijn. Een paar seconden later is het ding alweer verdwenen. Plots duikt de dukaat achter zijn elleboog weer op. Lensen sluit zijn act af met een klap op de vuurpijl: een fles wijn die uit datzelfde zakdoekje verschijnt. Niemand had dat aan zien komen.

Het publiek in de overvolle zaal in ‘Het Meisjeshuis’, joelt woensdag van ongeloof en vermaak. “U ziet dingen die eigenlijk niet mogelijk zijn”, zegt natuurkundige Kees van Overveld (TU Eindhoven). “Hoe kan dit? Wij willen u laten zien dat de ogen niet zo betrouwbaar zijn als u hoopt.”

Al snel blijkt dat Van Overveld en Lensen een gouden combinatie zijn. Al vier jaar lang reizen ze universiteiten af met hun show. Van Overveld verzorgde een paar jaar geleden een college over visuele perceptie voor de TU Eindhoven en zocht contact met meervoudig Nederlands kampioen goochelen Lensen.
Van Overveld legt stap voor stap uit hoe ogen worden misleid. Hij noemt onder meer het principe van Huygens, hoe het brein overal objecten in wil herkennen. En hoe de hersenen daar altijd de nadruk op leggen en ook nog eens intenties tussen objecten verklaren. We nemen door deze verschillende lagen kleuren, objecten en intenties waar. Dat zorgt ervoor dat het brein veel van wat de ogen zien, zelf invult. Wie aan de ene kant van een boom de kop van een teckel ziet en aan de andere kant het achterlijf, gelooft dat het maar één teckel is in plaats van twee. Wat je niet ziet, vult je brein in.

Goochelaars spelen op een slimme manier met die aannames. Onder meer door de kijker af te leiden. Lensen doet een goocheltruc met een sigaret. Hij laat de peuk constant uit zijn handen verdwijnen en laat het ding even snel weer opduiken uit zijn oor. De aansteker waarmee hij zijn sigaret van vuur wil voorzien komt plots uit zijn kraag omhoog. Een groot deel van het publiek zit op het puntje van de stoel en kijkt er met open mond naar. Hoofdschuddend applaudisseren ze. “Het is niet de bedoeling dat een goochelaar zijn trucs verklapt, maar deze avond maak ik een uitzondering”, zegt Lensen. “Ik gebruik afleiding, vingervlugheid en het feit dat jullie brein dingen aanneemt.”
Hoe de goochelaar dat doet, laat hij zien door net te doen alsof hij met zijn linkerhand de sigaret uit zijn rechterelleboog wil halen. “Jullie nemen aan dat ik links de sigaret vasthoud. Maar ik heb het ding juist in mijn rechterhand”, zegt Lensen. Omdat iedereen vervolgens naar zijn linkerhand en rechterelleboog kijkt, stopt hij razendsnel met zijn rechterhand de sigaret in zijn rechteroor. “Ondertussen draai ik mij half om en als ik me weer terugdraai naar het publiek zit er plots een sigaret in mijn oor.” Het publiek lijkt de trucs snel te begrijpen. Juist dan slaat Lensen toe. Want aan zijn laatste truc met een kaartspel en een vrijwilliger uit het publiek is geen touw vast te knopen.