Badkuip

Een nieuwe zijarm aan de IJssel moet Kampen beschermen tegen de dreiging van het stijgende rivierwater. Maar de bewoners vertrouwen het niet.

De IJssel maakt net voor Kampen een bocht naar het noorden en stroomt dan ten oosten van de stad naar het Ketelmeer. De geplande bypass takt vlak voor Kampen af en stroomt ten zuiden van de stad naar het Randmeer. Kampenaren constateren dat hun stad daardoor effectief een eiland wordt, en ze vrezen dat de stad bij overstroming sneller onder water loopt door het ‘badkuipeffect’. ‘Als er nu ergens een dijk doorbreekt, kan het water wegstromen tot aan Elburg. Op het moment dat de bypass er ligt, met dikke dijken erlangs, kan het water niet meer weg’, wordt in NRC Handelsblad uitgelegd.
“Het badkuipeffect bestaat inderdaad”, beaamt ir. Wim Kanning, waterbouwkundig onderzoeker en promovendus bij Civiele Techniek en Geowetenschappen. In essentie betekent het dat een gebied met een kleiner oppervlak sneller volloopt, zegt Kanning desgevraagd.
Het verdelen van ruimten met het oog op schadebeperking staat bekend als compartimentering. Waterdichte compartimenten in schepen en brandwerende deuren zijn er voorbeelden van. Maar in de waterbouw is de maatregel niet onomstreden. Het gaat meestal om onderverdeling van een gebied door meerdere (meestal historische) dijkjes of spoordijken. Die beperken bij een dijkdoorbraak het gebied dat onderloopt. Maar door het badkuipeffect nemen in het getroffen gebied de stijgsnelheden en waterdieptes toe waardoor de kans op slachtoffers toeneemt. “Het is in praktijk mogelijk dat het aantal slachtoffers toeneemt, terwijl de economische schade beperkt wordt”, stellen ir. Rob Theunissen, dr.ir. Matthijs Kok en prof.ir. Han Vrijling in een gezamenlijk artikel in het blad H2O (21-2006).
De bypass zou de veiligheid in Kampen waarschijnlijk wel verhogen, zegt Kanning, maar het aantal slachtoffers kan bij een incident wel hoger uitpakken. De kans op overstroming neemt af, maar het is niet duidelijk wat er met het risico (kans maal gevolg) gebeurt vanwege de toenemende gevolgen. Wat ook meetelt is de risicoperceptie . Mensen vinden één maal tien slachtoffers erger dan tien maal één. Daarom komt een neergestort passagiersvliegtuig wel prominent in de krant, maar de statistiek van verkeersslachtoffers niet.
Ingewikkelder wordt de kwestie doordat er flinke belangen in het spel zijn: de Provincie Overijssel wil recreatievaart en woningbouw langs en door de ‘Nieuwe IJssel’. Dat brengt natuurlijk geld op. Maar volgens Kanning is de aanleg ook duur. “Het is niet even een kwestie van een geul graven. Je hebt sluizen nodig in combinatie met inlaat- en uitlaatwerken.” Inkomsten van recreatie en woningbouw kunnen helpen die kosten te dragen. “Maar het is altijd een kwestie van verdeling”, weet Kanning.
In Kampen komen ze er niet uit en pleit men voor een onafhankelijk onderzoek naar de veiligheid. Kunnen ze daarvoor aan de TU terecht? Dat kan zeker,  zegt Kanning, maar ze kunnen ook voor Deltares kiezen.