‘De quantummechanica is waanzinnig’

Hoogleraar deeltjesop-tica, prof.dr.ir. Pieter Kruit ontving deze week tijdens het grote natuurkundecongres Physics@FOM, waar 1800 natuurkundigen bij elkaar komen, de FOM-valorisatieprijs 2011 vanwege zijn verdiensten in de microscopie.

Prof.dr.ir. Pieter Kruit: “Ik zie dagelijks spooky action.” (Foto: Tomas van Dijk)

Uw meest recente project is een nieuw soort microscoop die licht- en elektronenmicroscopie combineert. Wat heb je aan zo’n microscoop?
“Je kunt er bijvoorbeeld heel gericht mee zoeken naar interessante eiwitten. Met een bepaalde techniek zorg je er eerst voor dat eiwitten oplichten. Als je dan een cel onder de microscoop legt, kun je de eiwitten aan de hand van kleuren opsporen met de lichtmicroscoop. Met de elektronenmicroscoop focus je daar vervolgens op met honderd maal hogere resolutie.”

De Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie was onder de indruk. U krijgt 250 duizend euro.
“Ik heb de prijs niet zozeer gekregen voor het ontwikkelen van de techniek, maar omdat ik een bedrijf heb opgezet zodat andere wetenschappers
er ook mee kunnen werken.”

Is het niet aan het bedrijfsleven om dergelijke apparaten te maken?
“Ik heb eerst het gangbare pad bewandeld en met mijn uitvinding aangeklopt bij bedrijven. Maar die wilden dat ik eerst eens liet zien of het wel echt werkte.”

En toen dacht u: laat ik het dan maar helemaal zelf doen?
“Ja. Wij hebben fundamentele kennis en weten hoe we dingen moeten optimaliseren. Dus daar kan wat uitkomen. In december 2011 hebben we het bedrijf Delmic opgericht. Ik had een paar studenten gevraagd het bedrijf te runnen. Zij zijn op zoek gegaan naar potentiële klanten. We verwachten dit jaar de eerste microscopen te verkopen. Op vergelijkbare wijze heb ik in 2000 het bedrijf Mapper opgericht. Dat bedrijf produceert lithografiemachines. Kleine dingen zien en maken, en apparaten ontwikkelen die daarbij helpen, dat is mijn vakgebied.”

Wat gaat u met het geld doen?
“Zoveel mogelijk kleine onderzoekjes met een grote faalkans; experimenten waar ik anders nooit subsidie voor zou krijgen. Bij subsidieaanvragen moet je namelijk altijd aangeven dat je honderd procent zeker bent van geweldige resultaten.”

Met wat voor knagende vragen zit u?
“Afgelopen jaar stond er iets in de wetenschappelijke literatuur over elektronen die als een soort donut – in een spiraalvorm – op preparaten schieten. Die elektronen zouden gevoelig zijn voor draaiing van deeltjes in materialen. Deze eigenschap kan handig zijn voor onderzoek naar magnetische materialen. Dit is een voorbeeld van een onderzoek dat ik graag door een student wil laten uitvoeren.”

Het prijzengeld kunt u ook gebruiken om apparatuur te kopen.
“Ja, want subsidies om apparatuur te kopen voor zeer risicovolle projectjes krijg je niet.”

De keynote speaker op het congres is de Franse natuurkundige Alain Aspect. Gaat u naar zijn toespraak?
“Zeker. Alain Aspect heeft als eerste quantumverstrengeling aangetoond. Volgens de natuurkundigen Einstein, Podolsky en Rosen was de theorie van de quantummechanica problematisch vanwege de quantumverstrengeling die het impliceerde. Ze dachten dat er iets incompleet was aan de theorie als hij dit soort onzin toestond.”

Einstein noemde quantumverstrengeling spooky action at a distance.
“Ik zie die spooky action dagelijks in mijn microscopen optreden. Afzonderlijke elektronen spreiden zich uit alsof het golven zijn. Maar als ik ze meet, zie ik lichtflitsjes. Dan blijken ze opeens toch op een bepaalde plek te zitten en niet verspreid. Maar waar ze zitten kun je nooit voorspellen. De quantummechanica is zo waanzinnig.”